*बुलढाण्यातील संघर्षमय व्यक्तिमत्त्व : श्रीमती नर्मदाबाई सुखदेवराव जाधव…*
स्वातंत्र्यानंतरच्या भारतातील ग्रामीण समाजजीवन, स्त्रीचे स्थान, आर्थिक दारिद्र्य, सामाजिक विषमता आणि त्यावर मात करणारी जिद्द — या सगळ्यांचा जिवंत दस्तऐवज म्हणजे बुलढाणा तालुक्यातील अंभोडा गावात जन्मलेल्या श्रीमती नर्मदाबाई सुखदेवराव जाधव यांचे जीवन.
१९४७ साली, बुलढाणा तालुक्यातील अंभोडा या छोट्याशा गावात एका मागासवर्गीय, गरीब कुटुंबात नर्मदाबाईंचा जन्म झाला. देश स्वतंत्र झाला होता, पण ग्रामीण गरीब कुटुंबांचे जीवन मात्र अजूनही संघर्षाने वेढलेले होते. आर्थिक परिस्थिती हलाखीची, सामाजिक संधी मर्यादित आणि स्त्रियांसाठी तर शिक्षण व स्वातंत्र्य हे दुर्मिळच होते….
*लहान वयात संसाराची जबाबदारी…*
वयाच्या अवघ्या १३ व्या वर्षी नर्मदाबाईंचा विवाह सागवण येथील श्री. सुखदेवराव जाधव यांच्याशी झाला. बालवयातच संसाराची जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर आली. माहेरी लाडाची लेक असलेल्या नर्मदाबाई सासरी आल्यावर मात्र पूर्णतः वेगळ्या वास्तवाला सामोऱ्या गेल्या. दिवसभर सासूबाईंकडून कडक काम करून घेतले जायचे. बालपण संपून थेट कष्टमय जीवन सुरू झाले…
*शिक्षणाची ओढ आणि संघर्ष..*
पती सुखदेवराव उच्च शिक्षण घेत होते आणि त्याच काळात नर्मदाबाईंनी बुलढाण्यातील त्या काळातील दगडी शाळेत — आजच्या जिल्हा परिषद शाळेत — सातवीपर्यंत शिक्षण घेतले. शिक्षणाची ओढ त्यांच्या मनात खोलवर होती.
नंतर सुखदेवराव यांना केंद्र सरकारच्या पोस्ट ऑफिसमध्ये क्लार्क म्हणून नोकरी लागली. त्यानंतर नर्मदाबाई सागवण शिवारातील गायनंबर परिसरात राहून रोज पायी बुलढाणा शहरात शिक्षणासाठी ये-जा करायच्या — हे केवळ शिक्षण नव्हते, तर स्त्रीस्वातंत्र्याचा एक शांत लढा होता…
*कष्ट, काटकसर आणि संसार..*
बुलढाण्यात स्थलांतर केल्यानंतर त्यांना मुलगी झाली — तिचे नाव ठेवले मंदा. पुढे चार अपत्ये झाली आणि एकूण तीन मुले व दोन मुली असा मोठा परिवार झाला.
सुखदेवराव हे प्रामाणिक, कडक स्वभावाचे व स्पष्ट बोलणारे व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांचा दबदबा घरात आणि समाजातही होता. पण घरातील कष्टाचा भार मोठ्या प्रमाणात नर्मदाबाईंवरच होता.
गायींसाठी चारा आणण्यासाठी त्या दुसऱ्यांच्या शेतात जात, डोक्यावर भारा घेऊन रोज चारा आणायच्या. झोपडपट्टीत राहून मुलांचे संगोपन करणे, त्यांना चांगले शिक्षण देणे — हेच त्यांचे ध्येय होते.
मर्यादित पगारात घरखर्च, शिक्षण, आरोग्य, सर्व काही त्या अत्यंत काटकसरीने सांभाळायच्या. त्यांच्या काटकसरीत तुटपुंजेपणा नव्हता, तर दूरदृष्टी होती…
*समाजकार्याची वाट आणि धम्माची ओढ..*
दरम्यान त्यांना समाजकार्याची गोडी लागली. आंबेडकरी विचार, समतेचा धम्म, अन्यायाविरुद्ध आवाज — या विचारांनी त्यांच्या जीवनाला एक नवा अर्थ दिला. त्या बुलढाण्यातील आंबेडकर नगर परिसरात समाजप्रबोधनात सक्रिय राहिल्या.
त्यांनी स्वतः फार काही मिळवले नाही, पण त्यांनी घडवलेली मुले हेच त्यांचे खरे यश होते. त्यांनी मुलांना शिक्षण दिले, मुलींनाही उच्च शिक्षणाची संधी दिली — त्या काळात हे फार मोठे धाडस होते…
*आजची अवस्था आणि समाजाची जबाबदारी…*
आज नर्मदाबाई वयाच्या ८० व्या वर्षी आहेत. दुर्दैवाने त्यांना स्मृतिभ्रंश झाला आहे. त्यांनी घडवलेले आयुष्य, केलेले कष्ट, लढलेले संघर्ष — हे त्यांना आता आठवतही नाहीत. त्यांच्या मोठ्या मुलाची सून त्यांची काळजी घेते आहे…
*पण समाजाने मात्र त्यांना विसरू नये…*
कारण नर्मदाबाई म्हणजे केवळ एक व्यक्ती नाहीत — त्या एका पिढीचे प्रतीक आहेत. ज्या पिढीने स्वतःच्या स्वप्नांचा त्याग करून पुढील पिढ्यांचे स्वप्न साकार केले. ज्या स्त्रियांनी शांतपणे क्रांती केली — चुल आणि मूल यांच्या आडून समाज घडवला…
*निष्कर्ष…*
श्रीमती नर्मदाबाई सुखदेवराव जाधव यांचे जीवन म्हणजे संघर्ष, सहनशीलता, कर्तव्य, त्याग आणि परिवर्तनाची कथा आहे. त्यांच्या आयुष्याचा लेखाजोखा म्हणजे ग्रामीण भारताच्या स्त्रीजीवनाचा आरसा आहे.
त्यांच्या हातातील कष्टांनी अनेकांचे भविष्य उजळले. त्यांच्या न बोललेल्या संघर्षाला शब्द देणे हेच त्यांना खरे मानवंदन ठरेल….
*अशा स्त्रिया समाजाचे खरे आधारस्तंभ असतात….*
*त्यांना वंदन🙏🏻*